Obrzęk pooperacyjny. Jak można się go pozbyć?

Opuchlizna pooperacyjna jest naturalnym następstwem wykonanego zabiegu. Dlaczego powstaje i kiedy jej obecność powinna wzbudzać niepokój? Poznaj najważniejsze cechy obrzęku pooperacyjnego, jego rodzaje oraz dowiedz się, jak skutecznie się go pozbyć.
Dlaczego powstaje opuchlizna po zabiegu chirurgicznym?
Obrzęk pooperacyjny jest jednym z najczęściej występujących następstw zabiegu chirurgicznego. Powstaje w wyniku reakcji organizmu na uszkodzenie tkanek podczas operacji. Jest to przede wszystkim element fizjologicznej reakcji zapalnej, uruchamianej w celu ochrony organizmu, usunięcia uszkodzonych komórek oraz rozpoczęcia procesu gojenia.
Z punktu widzenia fizjologii obrzęk oznacza nadmierne nagromadzenie płynu w przestrzeni pozanaczyniowej, zwłaszcza w przestrzeni śródmiąższowej, czyli pomiędzy komórkami tkanek. Aby zrozumieć, dlaczego powstaje opuchlizna po operacji, warto poznać kilka mechanizmów, które zachodzą jednocześnie.
Pierwszym etapem powstawania obrzęku jest mechaniczne uszkodzenie tkanek w trakcie operacji. W zależności od rodzaju zabiegu może dojść do przecięcia skóry, mięśni, tkanki łącznej, naczyń krwionośnych oraz naczyń limfatycznych. W wyniku tego uszkodzenia dochodzi do przerwania ciągłości błon komórkowych, uszkodzone komórki uwalniają substancje sygnalizujące uszkodzenie, aktywowane zostają komórki układu odpornościowego i rozpoczyna się miejscowa reakcja zapalna.
Uszkodzone komórki uwalniają substancje biologicznie aktywne (m.in. histaminę, bradykininę i prostaglandyny), które powodują zmiany w naczyniach krwionośnych sprzyjające powstawaniu obrzęku. Pod ich wpływem dochodzi do zmian w połączeniach między komórkami śródbłonka naczyń, co umożliwia łatwiejsze przenikanie płynu i białek osocza poza naczynia krwionośne. W konsekwencji woda i białka osocza przedostają się do przestrzeni międzykomórkowej i dochodzi do zatrzymania większej ilości płynu w tkankach.
Kolejnym mechanizmem jest zwiększenie ciśnienia hydrostatycznego, czyli ciśnienia wywieranego przez krew na ściany naczyń. Powoduje to zwiększenie przepływu krwi przez operowaną okolicę i wzrost ciśnienia w mikrokrążeniu, co wypycha dodatkowy płyn do przestrzeni śródmiąższowej.
Przy obrzęku dochodzi również do zaburzenia równowagi ciśnień Starlinga. W prawidłowych warunkach ciśnienie hydrostatyczne (wypychające płyn z naczyń) i onkotyczne (utrzymujące płyn w naczyniach dzięki białkom, głównie albuminom) pozostają w równowadze. Nadmiar płynu przedostający się do przestrzeni śródmiąższowej jest odprowadzany przez układ limfatyczny. Po operacji ta równowaga zostaje zaburzona: zwiększa się przepuszczalność naczyń, albuminy dostają się do przestrzeni śródmiąższowej, a układ limfatyczny nie nadąża z odprowadzaniem nadmiaru płynu.
Po zabiegu do obszaru objętego stanem zapalnym napływają komórki układu odpornościowego (neutrofile, monocyty i makrofagi). Wydzielają one substancje biologicznie aktywne, które mogą podtrzymywać zwiększoną przepuszczalność naczyń i regulują dalszy przebieg reakcji zapalnej.
Jak rozwija się obrzęk pooperacyjny?
Po zabiegu chirurgicznym pacjent często ogranicza aktywność fizyczną z powodu bólu, osłabienia lub zaleceń lekarza. Spuchnięta noga po endoprotezie biodra, opuchlizna po operacji stawu skokowego czy spuchnięta kostka po artroskopii kolana potrafią uniemożliwiać normalne funkcjonowanie przez wiele tygodni.
Ograniczenie ruchu prowadzi do zmniejszenia ruchomości i aktywności mięśni. Mięśnie podczas skurczu działają jak pompa, która wspomaga przepływ krwi żylnej i chłonki w kierunku serca. Jeżeli pacjent przez dłuższy czas pozostaje w jednej pozycji, pompa mięśniowa działa mniej efektywnie, co może skutkować spowolnieniem odpływu żylnego i ograniczeniem transportu płynu przez układ limfatyczny. Dlatego odpowiednio dobrana, bezpieczna mobilizacja pooperacyjna jest jednym z kluczowych elementów ograniczania obrzęku.
Wszystkie opisane mechanizmy tworzą ciąg reakcji fizjologicznych:
- Uraz operacyjny - dochodzi do uszkodzenia tkanek, komórek oraz drobnych naczyń krwionośnych i limfatycznych.
- Uwolnienie mediatorów zapalnych - histamina, bradykinina, prostaglandyny i cytokiny.
- Rozszerzenie naczyń krwionośnych - zwiększa się przepływ krwi w operowanej okolicy.
- Zwiększenie przepuszczalności naczyń - płyn i białka osocza przedostają się do przestrzeni międzykomórkowej.
- Zaburzenie równowagi płynowej - zmieniają się warunki ciśnienia hydrostatycznego i onkotycznego.
- Utrudnienie odpływu limfatycznego - układ limfatyczny nie nadąża z odprowadzaniem nadmiaru płynu.
- Nagromadzenie płynu w tkankach - dochodzi do powstania widocznego obrzęku.
Obrzęk jest jednym z pięciu klasycznych objawów stanu zapalnego, obok zaczerwienienia, podwyższonej temperatury, bólu oraz upośledzenia funkcji. Cel postępowania pooperacyjnego to nie całkowite wyeliminowanie reakcji zapalnej, ale ograniczenie nadmiernego obrzęku przy zachowaniu prawidłowych procesów gojenia.
Rodzaje obrzęku pooperacyjnego
Obrzęk pooperacyjny można podzielić na kilka rodzajów w zależności od mechanizmu powstawania, charakteru nagromadzonego płynu, lokalizacji oraz czasu utrzymywania się opuchlizny.
Podział ze względu na mechanizm powstawania:
- Obrzęk zapalny - najczęstszy rodzaj, powstający bezpośrednio po zabiegu. Wyróżnia się zaczerwienieniem, podwyższoną temperaturą skóry, bolesnością i zwiększoną objętością tkanek.
- Obrzęk limfatyczny - powstaje w wyniku zaburzenia transportu chłonki. Może wystąpić po operacjach, podczas których dochodzi do uszkodzenia lub usunięcia naczyń bądź węzłów chłonnych. Charakteryzuje się poczuciem ciężkości i napięcia oraz ciastowatą konsystencją na początku.
- Obrzęk żylny - związany z utrudnionym odpływem krwi żylnej. Nasila się podczas długotrwałego stania lub siedzenia. Uwaga: jednostronny obrzęk kończyny po operacji może wskazywać na zakrzepicę żył głębokich i wymagać pilnej oceny lekarskiej.
- Obrzęk krwotoczny (pourazowy) - powstaje wskutek uszkodzenia naczyń krwionośnych i wynaczynienia krwi. Wyróżnia się zasinieniem skóry, bolesnością i wyczuwalnym krwiakiem.
- Obrzęk związany z zatrzymywaniem płynów - może wystąpić po rozległych zabiegach, szczególnie gdy pacjent otrzymuje duże ilości płynów dożylnych.
Podział ze względu na czas:
- Obrzęk wczesny - pojawia się bezpośrednio po operacji lub w pierwszych godzinach i dniach.
- Obrzęk podostry - utrzymuje się w kolejnych dniach i tygodniach.
- Obrzęk przewlekły - utrzymuje się przez dłuższy czas, może być związany z uszkodzeniem układu limfatycznego lub utrzymującym się stanem zapalnym.
Podział ze względu na konsystencję:
- Obrzęk ciastowaty - po uciśnięciu skóry palcem pozostaje wgłębienie stopniowo zanikające. Typowy dla obrzęku zapalnego i żylnego.
- Obrzęk nieciastowaty - po uciśnięciu nie pozostaje wyraźne wgłębienie. Może występować w zaawansowanym obrzęku limfatycznym z włóknieniem tkanek.
Niektóre rodzaje mogą występować jednocześnie. Przykładowo pacjent po operacji kolana może mieć jednocześnie obrzęk zapalny, zaburzenie odpływu limfatycznego i żylnego.
Ścieżka rekonwalescencji po operacji i rehabilitacja redukująca obrzęk
Rekonwalescencja po zabiegu to wieloetapowy proces, którego celem jest przywrócenie prawidłowego funkcjonowania organizmu, odbudowa uszkodzonych tkanek, zmniejszenie dolegliwości bólowych i obrzęku oraz odzyskanie sprawności ruchowej. Poniżej przedstawiamy rekonwalescencję krok po kroku.
Etap 1. Bezpośredni okres pooperacyjny (0-24 godziny)
Organizm rozpoczyna reakcję na uraz operacyjny, stabilizuje podstawowe funkcje życiowe, zatrzymuje krwawienie i uruchamia procesy naprawcze. Obrzęk zaczyna rozwijać się już w pierwszych godzinach po operacji. Pacjent może odczuwać napięcie tkanek, bolesność, uczucie rozpierania i ograniczenie ruchomości operowanej okolicy.
Na tym etapie postępowanie obejmuje ćwiczenia oddechowe, delikatne ruchy kończyn, ćwiczenia przeciwzakrzepowe oraz zmianę pozycji ciała. Pionizacja i krótkie spacery są możliwe, jeśli pozwala na to stan pacjenta i rodzaj operacji.
Etap 2. Faza ostrego stanu zapalnego (1-3 doba)
Reakcja zapalna jest szczególnie aktywna. Obrzęk często osiąga największe nasilenie w ciągu pierwszych 48-72 godzin, choć zależy to od rodzaju i rozległości operacji. Tkanki stają się bardziej napięte, może występować zaczerwienienie i zwiększona bolesność.
Stosuje się odpowiednie ułożenie operowanej kończyny, delikatne ćwiczenia czynne, ćwiczenia oddechowe i krótkie spacery. Ważne jest, aby nie przeciążać operowanej okolicy i przestrzegać zaleceń dotyczących obciążania tkanek.
Etap 3. Faza proliferacyjna - odbudowa tkanek (3-14 doba)
Organizm stopniowo przechodzi od dominującej reakcji zapalnej do intensywnej odbudowy uszkodzonych tkanek. Jeżeli proces gojenia przebiega prawidłowo, obrzęk powinien stopniowo się zmniejszać: wygasa ostra reakcja zapalna, zmniejsza się przepuszczalność naczyń, a układ limfatyczny stopniowo odprowadza nagromadzony płyn.
Na tym etapie można stopniowo zwiększać aktywność. Możliwe działania to ćwiczenia zakresu ruchu, delikatne ćwiczenia aktywne, stopniowe zwiększanie dystansu chodzenia oraz odpowiednio dobrane techniki przeciwobrzękowe.
Nie należy wykonywać masażu ani mobilizacji bezpośrednio na niezagojonej ranie. Techniki manualne i drenaż limfatyczny wymagają oceny przeciwwskazań oraz zgody zespołu prowadzącego.
Etap 4. Faza przebudowy i dojrzewania blizny (2-6 tygodni)
Dochodzi do stopniowej reorganizacji nowo powstałych tkanek. Przebudowa kolagenu może trwać wiele miesięcy, nawet do roku lub dłużej. W prawidłowo przebiegającej rekonwalescencji obrzęk powinien być już znacznie mniejszy, choć może nadal występować niewielkie zgrubienie tkanek, miejscowe napięcie i okresowe zwiększenie obrzęku po aktywności.
Na tym etapie można stopniowo wprowadzać ćwiczenia wzmacniające, trening stabilizacji i mobilizację blizny, pod warunkiem że rana jest całkowicie zamknięta i nie ma przeciwwskazań.
Etap 5. Powrót do sprawności funkcjonalnej (6-12 tygodni i później)
Stopniowy powrót do codziennych aktywności, pracy i sportu. U większości pacjentów obrzęk powinien być wyraźnie mniejszy niż bezpośrednio po operacji. Może jednak okresowo pojawiać się po większym wysiłku, szczególnie jeśli tkanki nadal się przebudowują lub odpływ limfatyczny został zaburzony.
Fizjoterapia obejmuje trening siłowy, ćwiczenia funkcjonalne, trening równowagi i wytrzymałościowy oraz dalszą pracę nad blizną i ruchomością tkanek, jeśli jest potrzebna.
Rola drenażu limfatycznego w zwalczaniu obrzęku pooperacyjnego
Drenaż limfatyczny można włączyć już we wczesnym okresie pooperacyjnym, ale nie ma jednej uniwersalnej doby, od której jest bezpieczny. Decyzja zależy od rodzaju operacji, stanu rany, obecności krwiaka, rodzaju obrzęku i zaleceń operatora.
Drenaż jest bezwzględnie zakazany przy aktywnej infekcji, świeżych szwach i zakrzepicy żył głębokich. Za dobry moment na jego włączenie często jest uznawana faza proliferacyjna - gdy rana goi się prawidłowo i pacjent nie ma przeciwwskazań. Ostateczna decyzja należy do lekarza lub fizjoterapeuty.
Drenaż limfatyczny łączy się z zasadami protokołu RICE/POLICE, określającego standardowe schematy wczesnego postępowania po nagłych urazach tkanek miękkich. Jakie są najważniejsze zalety drenażu po operacji?
- Zmniejszenie obrzęku - rytmiczny ucisk pomaga przemieszczać nadmiar płynu z tkanek w kierunku układu limfatycznego i żylnego.
- Poprawa krążenia - ucisk wspomaga przepływ krwi żylnej i limfy, ograniczając uczucie ciężkości i rozpierania nóg.
- Zmniejszenie napięcia tkanek - zmniejszenie obrzęku może przynieść ulgę przy napiętej, bolesnej skórze.
- Wsparcie regeneracji pooperacyjnej - ograniczenie nadmiernego gromadzenia płynu poprawia komfort i ułatwia rehabilitację.
- Zmniejszenie ryzyka zastoju krwi żylnej - nogawki do drenażu są stosowane w profilaktyce zakrzepicy u pacjentów po operacjach, szczególnie podczas unieruchomienia. Nie zastępują jednak leków przeciwzakrzepowych, jeśli zostały zlecone.
- Bezbolesny i nieinwazyjny zabieg - prawidłowo dobrana terapia powinna być komfortowa, bez silnego ucisku i bólu.
Istotne jest dobranie profesjonalnych nogawek do drenażu limfatycznego. Tego typu sprzęt może pomóc w pozbyciu się opuchlizny po operacji kolana, obrzęku kostki po operacji biodra czy opuchlizny po endoprotezie. Na początku rehabilitacji najbezpieczniej zacząć od niskich wartości ucisku, ok. 30-40 mmHg, i stopniowo zwiększać intensywność zgodnie z tolerancją organizmu.

Bezprzewodowe nogawki do presoterapii z 7 poziomami regulowanej kompresji. Technologia ZoneBoost pozwala na zwiększenie intensywności w wybranych strefach nogi, a funkcja HyperSync synchronizuje masaż obu nóg jednocześnie. Możliwość precyzyjnego ustawienia ucisku czyni je odpowiednim sprzętem zarówno dla wczesnej rehabilitacji (niższe wartości), jak i dla regularnego drenażu w domu.
- 7 poziomów kompresji - zacznij od 30-40 mmHg
- ZoneBoost - wzmocnienie ucisku w wybranych strefach
- HyperSync synchronizuje masaż obu nóg jednocześnie
- Bezprzewodowe - pełna swoboda podczas zabiegu
- Obrzęk po operacji kolana, biodra lub kostki
- Regularny drenaż w domu bez wizyt u fizjoterapeuty
Rola spacerów w zwalczaniu obrzęku pooperacyjnego
Równie ważną częścią rehabilitacji jest rewaskularyzacja stóp, czyli przywracanie prawidłowego ukrwienia tkanek. Powinna ona odbywać się po konsultacji z lekarzem lub fizjoterapeutą.
Podczas spokojnego chodzenia mięśnie stóp i łydek zaczynają regularnie pracować, zwiększa się zapotrzebowanie na tlen i składniki odżywcze, wzrasta przepływ krwi przez aktywne tkanki i poprawia się powrót krwi żylnej w kierunku serca. Mięśnie łydek działają jak naturalna pompa: podczas skurczu uciskają żyły, przesuwając krew ku górze, a zastawki żylne zapobiegają jej cofaniu. Dzięki temu zmniejsza się zastój krwi żylnej w kończynach dolnych.
Spokojne chodzenie może przynosić kilka istotnych korzyści:
- Wspomaga krążenie żylne - ogranicza zaleganie krwi w kończynach dolnych.
- Wspiera przepływ limfy - naprzemienna praca mięśni i ruch stawów pomagają w przemieszczaniu płynu limfatycznego.
- Przeciwdziała osłabieniu mięśni - pomaga stopniowo odzyskiwać siłę i sprawność.
- Poprawia ruchomość stawów - delikatny ruch zapobiega nadmiernemu usztywnieniu.
- Pomaga ograniczyć zastój krążeniowy - regularna aktywność jest ważnym elementem profilaktyki powikłań zakrzepowo-zatorowych.
W powrocie do zdrowia pomocne okazują się bieżnie i walking pady. Domowy sprzęt umożliwia spokojne spacery, nawet kiedy na dworze panują niesprzyjające warunki atmosferyczne. W dalszym etapie rekonwalescencji najważniejsza jest regularność, a nie intensywność. Zacznij od kilku minut spokojnego chodzenia i stopniowo wydłużaj spacery zgodnie z tolerancją organizmu i zaleceniami lekarza lub fizjoterapeuty.

Kompaktowa bieżnia do chodzenia z prędkością maksymalną 6 km/h - idealną do spokojnych spacerów rehabilitacyjnych. Składany design pozwala schować ją pod kanapę lub wsunąć pod biurko. Wyświetlacz LED na platformie i bezprzewodowy pilot umożliwiają kontrolę tempa bez pochylania się. Cicha praca sprawia, że nie przeszkadza domownikom podczas długich sesji marszowych.
- Prędkość do 6 km/h - idealna do spacerów rehabilitacyjnych
- Składany - mieści się pod kanapą lub biurkiem
- Wyświetlacz LED i bezprzewodowy pilot
- Cicha praca
- Rekonwalescencja w domu / bez wychodzenia na zewnątrz
- Stopniowy powrót do aktywności po operacji nogi
Presoterapię można łączyć ze spokojnym chodzeniem (po konsultacji z lekarzem lub fizjoterapeutą). Presoterapia wspomaga przemieszczanie płynu i powrót żylny poprzez kontrolowany ucisk pneumatyczny, a spokojny marsz angażuje pompę mięśniową łydek i pomaga stopniowo odzyskiwać sprawność.
FAQ - Popularne pytania dotyczące obrzęku pooperacyjnego
Dlaczego po operacji pojawia się obrzęk?
Obrzęk po operacji pojawia się w wyniku naturalnej reakcji zapalnej organizmu na ingerencję chirurgiczną. W miejscu zabiegu zwiększa się przepuszczalność naczyń krwionośnych, przez co płyn gromadzi się w tkankach. Dodatkowo operacja może czasowo zaburzyć odpływ krwi żylnej i limfy. Opuchlizna powinna stopniowo zmniejszać się w trakcie rekonwalescencji.
Czy obrzęk pooperacyjny jest normalnym zjawiskiem?
Tak, obrzęk pooperacyjny jest naturalną reakcją organizmu na zabieg chirurgiczny. Zwykle stopniowo zmniejsza się w trakcie rekonwalescencji. Jeśli jednak obrzęk szybko narasta, towarzyszy mu silny ból, zaczerwienienie lub ocieplenie kończyny, skonsultuj się pilnie z lekarzem.
Jak długo schodzi opuchlizna po szyciu?
Zależy od rozległości rany i miejsca szycia. Przy niewielkich ranach opuchlizna zwykle zmniejsza się w ciągu kilku dni, natomiast po większych zabiegach może utrzymywać się przez kilka tygodni.
Co oznacza twarda opuchlizna po operacji?
Twarda opuchlizna może wynikać z gromadzenia się płynu w tkankach, powstania krwiaka lub naturalnego procesu gojenia i tworzenia się blizny. Jeśli obrzęk jest bolesny, powiększa się, jest zaczerwieniony lub ciepły, skonsultuj się z lekarzem. Nie próbuj samodzielnie go rozmasowywać.
Czy drenaż limfatyczny pomaga zmniejszyć obrzęk pooperacyjny?
Tak, drenaż limfatyczny może pomóc zmniejszyć obrzęk, wspierając odpływ nadmiaru płynu z tkanek. Poprawia również komfort i może zmniejszyć uczucie napięcia skóry. Zabiegi należy rozpocząć dopiero po konsultacji z lekarzem i uzyskaniu zgody na taką formę terapii.
Ile czasu schodzi opuchlizna po operacji?
Czas utrzymywania się opuchlizny zależy od rodzaju operacji, rozległości zabiegu i indywidualnych predyspozycji organizmu. Po mniejszych zabiegach obrzęk może ustąpić w ciągu kilku dni, a po większych utrzymywać się przez kilka tygodni, a nawet miesięcy. Jeśli nie zmniejsza się lub nasila, skonsultuj się z lekarzem.
Dlaczego opuchlizna nasila się pod koniec dnia?
Pod koniec dnia opuchlizna może się nasilać, ponieważ długotrwałe siedzenie lub stanie sprzyja gromadzeniu się płynu w tkankach. Po operacji układ limfatyczny i żylny mogą pracować mniej efektywnie. Aby ograniczyć obrzęk, regularnie zmieniaj pozycję, wykonuj zalecone ćwiczenia i odpoczywaj z uniesioną kończyną.
Czy unoszenie nóg pomaga zmniejszyć opuchliznę?
Tak, unoszenie nóg ułatwia odpływ krwi żylnej i płynu z tkanek w kierunku serca. Staraj się odpoczywać z nogami uniesionymi nieco powyżej poziomu serca, jeśli pozwala na to rodzaj przebytej operacji.
Dlaczego puchnie noga po endoprotezie biodra?
Opuchlizna nogi po wszczepieniu endoprotezy biodra wynika z reakcji zapalnej po operacji, uszkodzenia tkanek oraz czasowego zaburzenia odpływu krwi żylnej i limfy. Obrzęk może obejmować udo, kolano, łydkę, a nawet stopę, i zwykle stopniowo ustępuje w trakcie rekonwalescencji. Jeśli pojawi się nagły obrzęk, ból lub ocieplenie łydki, pilnie skontaktuj się z lekarzem, aby wykluczyć zakrzepicę.
Jak długo utrzymuje się opuchlizna po operacji kolana?
Opuchlizna po operacji kolana może utrzymywać się od kilku tygodni do kilku miesięcy, zależnie od rodzaju zabiegu. Opuchlizna po artroskopii kolana utrzymuje się najczęściej przez ok. 2-6 tygodni, a w skomplikowanych przypadkach nawet przez 2-3 miesiące. Jeśli obrzęk narasta lub pojawia się silny ból, skontaktuj się pilnie z lekarzem.
Czy ćwiczenia i spokojne spacery pomagają pozbyć się opuchlizny?
Tak, delikatne ćwiczenia i spokojne spacery mogą pomóc zmniejszyć opuchliznę. Ruch aktywuje pompę mięśniową łydek, wspomaga krążenie żylne i odpływ limfy. Dostosuj intensywność aktywności do etapu rekonwalescencji i zaleceń lekarza lub fizjoterapeuty.
Jak często wykonywać drenaż limfatyczny po zabiegu?
Częstotliwość drenażu zależy od rodzaju operacji, wielkości obrzęku i etapu rekonwalescencji. Zazwyczaj zabiegi wykonuje się kilka razy w tygodniu. Przed rozpoczęciem skonsultuj się z lekarzem, aby upewnić się, że terapia jest bezpieczna w Twoim przypadku.
Czy brak ruchu może nasilać obrzęk pooperacyjny?
Tak, długotrwałe unieruchomienie osłabia pracę pompy mięśniowej, która wspomaga przepływ krwi żylnej i limfy. Dlatego, jeśli nie ma przeciwwskazań, warto stopniowo wprowadzać zalecone ćwiczenia i krótkie spacery, aby wspierać krążenie i zmniejszać zastój płynów w tkankach.
Czy lekarz zawsze przepisuje leki przeciwobrzękowe po operacji?
Nie, leki przeciwobrzękowe nie są rutynowo przepisywane po każdej operacji. Ich zastosowanie zależy od rodzaju zabiegu, nasilenia obrzęku i ogólnego stanu zdrowia pacjenta. Często zaleca się unoszenie kończyny, odpowiednio dobrane ćwiczenia i rehabilitację wspomagającą zmniejszanie opuchlizny.